Handhaving 101 op Bonaire, Sint Eustatius en Saba (BES) – last onder dwangsom, bestuursdwang en bouwstop

In de praktijk zien wij steeds vaker handhavend optreden tegen (vermeend) illegaal gebruik van gebouwen en gronden in Caribisch Nederland (Bonaire, Sint Eustatius en Saba). Vaak volgt dit op een lang traject, bijvoorbeeld omdat er nooit een bouw- of milieuvergunning is verleend, of omdat bepaald gebruik al jaren bestaat. Overheidsorganen kunnen op verschillende manieren optreden: 1) een last onder dwangsom: u krijgt een hersteltermijn; herstelt u niet op tijd, dan verbeurt u een geldbedrag; 2) een last onder bestuursdwang: de overheid beëindigt de overtreding zelf en kan de kosten op u verhalen. Een apart instrument dat aanzienlijke vertraging en kosten kan veroorzaken, is de bouwstop. Hieronder lichten wij deze instrumenten toe en benoemen wij de belangrijkste aandachtspunten als u met handhaving wordt geconfronteerd.

Handhavend optreden

Een overheidsorgaan mag, en in veel gevallen moet, optreden als zich een overtreding van regels voordoet. Dat kan bijvoorbeeld het bouwen zonder bouwvergunning zijn, of het gebruiken van gronden zonder toestemming of in strijd met het ruimtelijk ontwikkelingsplan. De rechter formuleert dit uitgangspunt vaak als volgt:

“Gelet op het algemeen belang dat gediend is met handhaving, zal in geval van overtreding van een wettelijk voorschrift het bestuursorgaan dat bevoegd is om met een last onder bestuursdwang of een last onder dwangsom op te treden, in de regel van deze bevoegdheid gebruik moeten maken. Slechts onder bijzondere omstandigheden mag van het bestuursorgaan worden gevergd dit niet te doen. Dit kan zich voordoen indien concreet zicht op legalisatie bestaat. Voorts kan handhavend optreden zodanig onevenredig zijn in verhouding tot de daarmee te dienen belangen dat van optreden in die concrete situatie behoort te worden afgezien.”

Er zijn dus wel een aantal redenen waarom de overheid niet in alle gevallen kan optreden. De twee belangrijkste redenen zijn: 1) concreet zicht op legalisatie; 2) evenredigheid.

Bij concreet zicht op legalisatie ligt het eraan welke regel is overtreden. In sommige gevallen, zoals bij bouwen, zal de overheid eerst zelf moeten onderzoeken of er een vergunning verleend kan worden. Doet de overheid dat niet, dan is dat een reden om een besluit tot handhavend optreden aan te vechten. Bij andere overtredingen kan het noodzakelijk zijn om een vergunningaanvraag in te dienen, en de overheid moet aan die vergunning willen meewerken.

Een andere belangrijke reden om van handhaving af te zien, is dat handhavend optreden in het concrete geval onevenredig is. Het gaat er bijvoorbeeld om dat de overtreding beperkt is, of dat het doel van handhaving ook met een minder ingrijpende maatregel kan worden bereikt. In de praktijk wordt dit niet snel aangenomen.

Stappen van de overheid

Als de overheid weet heeft van een overtreding kan zij toezichthouders sturen om de overtreding te kunnen constateren. In veel gevallen moet worden meegewerkt aan toezicht, maar u mag wél vragen naar legitimatie, het doel van het bezoek en de wettelijke grondslag. Zo kunnen toezichthouders, afhankelijk van de overtreding, om informatie vragen of plaatsen betreden. Komen deze toezichthouders tot de conclusie dat er sprake is van een overtreding, dan kan een last onder dwangsom of een last onder bestuursdwang worden opgelegd.

Last onder dwangsom

Een overheidsorgaan mag een last onder dwangsom opleggen. Als een overheidsorgaan constateert dat sprake is van een overtreding van een wettelijke bepaling, bijvoorbeeld het bouwen zonder vergunning, het gebruiken van gronden in strijd met het ruimtelijk ontwikkelingsplan, en het uitvoeren van een bedrijf zonder de vereiste vergunningen, dan kan een overheidsorgaan handhavend optreden. Meestal doet het overheidsorgaan dat door het opleggen van een last onder dwangsom. Daarbij wordt omschreven wat de overtreding is en wat moet worden gedaan om de overtreding ongedaan te maken (bijvoorbeeld het gebruik staken of iets verwijderen). Als niet binnen een bepaalde tijd daaraan wordt voldaan, dan zal een dwangsom kunnen worden ingevorderd. Is de overtreding daarna nog niet opgeheven, dan kan een nieuwe (eventueel hogere) last onder dwangsom volgen of kan alsnog bestuursdwang worden toegepast.

Last onder bestuursdwang

Een overheidsorgaan mag ook een last onder bestuursdwang opleggen. Dat betekent dat de overheid de overtreding zelf ongedaan maakt, bijvoorbeeld het zelf afbreken van iets dat gebouwd is zonder vergunning. Daarbij moet in beginsel wel een termijn worden gegeven waarbinnen iemand zelf de overtreding ongedaan kan maken, omdat bij bestuursdwang naast de kosten van de handeling zelf ook de kosten van ambtelijke ondersteuning in rekening kunnen worden gebracht bij de overtreder.

Bij een uitzonderlijk, zeer spoedeisende situatie (onder strenge voorwaarden) mag het bestuursorgaan direct ingrijpen (spoedbestuursdwang). Daarna wordt het besluit op schrift gesteld en kunnen de kosten op de overtreder worden verhaald.

Bouwstop

Een bijzonder instrument dat vaak wordt ingezet is de bouwstop. Op de BES-eilanden geldt dat een bouwstop mag worden ingezet als het nodig is om werkzaamheden direct stil te leggen. Doel is om te voorkomen dat de illegale situatie verder in omvang toeneemt. Dan kan ook onderzocht worden of legalisatie mogelijk is of dat verdere handhaving nodig is. Ook kunnen mogelijk voorzieningen worden getroffen om gevaar voor de gezondheid of de veiligheid tegen te gaan of te beëindigen.  Vaak begint dit met een mondelinge mededeling dat bouwwerkzaamheden direct stil moeten worden gelegd, waarna later een schriftelijk besluit volgt. Vraag in dat geval meteen om een schriftelijke bevestiging.

Omdat een bouwstop de bouw stillegt, is er vaak sprake van spoed: stilstand brengt doorgaans hoge kosten met zich mee. Wilt u de bouw hervatten, dan kan het nodig zijn om snel bezwaar of beroep in te stellen tegen de bouwstop en een verzoek om voorlopige voorziening (schorsing) te doen. De rechter kan de bouwstop (gedeeltelijk) schorsen na een belangenafweging en een voorlopig oordeel over de rechtmatigheid. Bouwen in strijd met een bouwstop kan leiden tot (extra) handhaving en kosten.

Besluit

Als een overheidsorgaan handhaaft, moet dit schriftelijk worden medegedeeld. Dat betekent dat de overheid moet beschrijven wat de overtreding is, wat gedaan moet worden om de overtreding te beëindigen, voor wanneer dit moet gebeuren en wat de hoogte van de dwangsom is of dat dan bestuursdwang wordt toegepast. Het is belangrijk om tijdig bezwaar of beroep in te stellen. Controleer altijd in het besluit welk rechtsmiddel openstaat en welke termijn geldt (vaak: zes weken). Bij spoed kan ook een voorlopige voorziening aan de orde zijn, dan wordt de rechter gevraagd om het besluit tijdelijk buiten werking te stellen.

Bent u geconfronteerd met een last onder dwangsom, bestuursdwang of een bouwstop (Bonaire, Sint Eustatius of Saba)?

Checklist (doe dit direct):

1) Noteer de begunstigingstermijn en de rechtsmiddeltermijn uit het besluit.

2) Verzamel vergunningen, foto’s en correspondentie.

3) Vraag het dossier op en beoordeel of legalisatie mogelijk is.

Paul de Lange (administrative law specialist)
T: +5997011030
E: lange@vaneps.com